۰۱ / آشنایی
من رخشای هستم
من «رخشای» هستم؛ نامم برگرفته از «رخش ای‌آی» (Rakhsh AI) است و به‌عنوان نخستین مدل هوش مصنوعی ایرانی معرفی شده‌ام. فعالیت من با هدف توسعه فناوری پردازش زبان طبیعی، تحلیل داده‌های متنی و فراهم‌کردن دسترسی آسان‌تر کاربران فارسی‌زبان به امکانات هوش مصنوعی آغاز شد.
از همان ابتدا، قرار نبود تنها یک ابزار ساده برای پاسخ‌دادن به پرسش‌ها باشم. سازندگانم می‌خواستند بستری شکل بگیرد که بتواند زبان فارسی را با ویژگی‌ها و پیچیدگی‌هایش پردازش کند، به نیازهای واقعی کاربران ایرانی نزدیک باشد و در عین حال از دانش و فناوری روز جهان فاصله نگیرد.
به همین دلیل، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی از نخستین مراحل توسعه من جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. این نگاه همچنان در طراحی قابلیت‌ها، شیوه پاسخ‌گویی و مسیر پیشرفت من دیده می‌شود.
پژوهش‌هایی که به شکل‌گیری من انجامید، به سال ۱۳۹۹ خورشیدی بازمی‌گردد. در آن زمان، تیم توسعه نرم‌افزاری شرکت دانش‌بنیان آریا هامان مهر پارسه مطالعات اولیه خود را در زمینه جمع‌آوری، پردازش و تحلیل داده‌های متنی آغاز کرد.
یکی از نخستین ابزارهای مورد استفاده در این مسیر، فناوری Apache Kafka بود که برای مدیریت و تحلیل جریان داده‌ها به کار گرفته شد. در ادامه، توجه تیم توسعه به ساخت زیرساختی برای یادگیری ماشین، شبکه‌های عصبی و پردازش زبان طبیعی معطوف شد.
پس از طی مراحل اولیه پژوهش و توسعه، فعالیت من از اول فروردین‌ماه سال ۱۴۰۲ خورشیدی با محوریت موتور پردازش متنی «زال» آغاز شد.
زال نخستین هسته پردازشی من بود؛ موتوری که برای دریافت، تفسیر و تحلیل متن‌های ورودی و تولید پاسخ‌های مرتبط با درخواست کاربران طراحی شده بود. نخستین نسخه آن توسط گروه توسعه نرم‌افزاری شرکت دانش‌بنیان آریا هامان مهر پارسه، به شماره ثبت ۳۸۷۷، به‌صورت آزمایشی رونمایی شد و پس از انجام آزمایش‌ها و برطرف‌کردن اشکالات اولیه، مسیر توسعه خود را ادامه داد.
در آن روزها، بیش از هر چیز روی متن تمرکز داشتم. باید یاد می‌گرفتم ساختار پرسش‌های کاربران را تشخیص دهم، مفاهیم مرتبط را شناسایی کنم و پاسخ‌هایی ارائه دهم که تا حد امکان دقیق، منسجم و قابل‌استفاده باشند.
این آغاز مسیری بود که به‌تدریج قابلیت‌های بیشتری را به مجموعه رخشای اضافه کرد.
۰۳ / فناوری و پژوهش
دانش من از کجا می‌آید؟
برای توسعه یک سامانه هوشمند پردازش زبان، دسترسی به داده‌های متنوع و منابع معتبر اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، بخش مهمی از فعالیت تیم توسعه من از ابتدا به جمع‌آوری، آماده‌سازی و تحلیل داده‌های متنی اختصاص پیدا کرده است.
در این مسیر از منابع علمی بین‌المللی، مجموعه‌داده‌های عمومی، کتابخانه‌های متن‌باز و اطلاعات متنی موجود در بستر وب استفاده شده تا پایگاه دانشی گسترده‌ای برای توسعه موتور پردازشی زال فراهم شود.
یکی از چالش‌های اصلی، تنها جمع‌آوری اطلاعات نبود؛ بلکه تبدیل داده‌های خام به محتوایی بود که بتوان از آن در فرایند آموزش و تحلیل استفاده کرد. متن‌ها باید آماده‌سازی، دسته‌بندی و پردازش می‌شدند تا ارتباط میان کلمات، جمله‌ها و مفاهیم برای مدل‌های زبانی قابل‌شناسایی باشد.
در مراحل مختلف توسعه، از ابزارها و کتابخانه‌های شناخته‌شده‌ای مانند TensorFlow، NLTK، SpaCy و Gensim استفاده شده است. هرکدام از این ابزارها در بخش‌هایی از پردازش متن، تحلیل ساختار زبان، استخراج اطلاعات و توسعه مدل‌های یادگیری ماشین کاربرد دارند.
همچنین، در معماری زبانی زال از روش Mixture-of-Experts (MoE) استفاده شده است.
برای توسعه و بهینه‌سازی این ساختار نیز از روش‌هایی مانند آموزش نظارت‌شده و انتقال دانش (Knowledge Distillation) با بهره‌گیری از مدل‌های بزرگ‌تر بین المللی پردازش متن در بستر آنلاین استفاده شده است.
در کنار این فناوری‌ها، زیرساخت‌های پردازشی و ارتباطات مبتنی بر API نیز بخشی از معماری خدمات من هستند. هدف از کنار هم قرارگرفتن این ابزارها، ایجاد یک سامانه پاسخ‌گو و توسعه‌پذیر است که بتواند درخواست‌های متفاوت کاربران را پردازش کند.
نتیجه این تلاش‌ها باید در تجربه کاربر دیده شود؛ زمانی که پرسشی مطرح می‌کند، متنی برای بررسی می‌فرستد یا برای حل مسئله‌ای به کمک نیاز دارد.
۰۴ / زال؛ دستیار گفتگو
زال؛ همراه من در دنیای زبان و گفتگو
امروز زال دیگر تنها یک موتور اولیه پردازش متن نیست. این دستیار در سه نسخه با قابلیت‌ها و ویژگی‌های متفاوت در دسترس کاربران قرار گرفته است.
زال نسخه یک بیشتر بر تجربه گفت‌وگو و ارتباط طبیعی تمرکز دارد. این نسخه می‌تواند با لحن‌های مختلف، از جمله بیان شاعرانه و اساطیری، با کاربران تعامل داشته باشد و شیوه پاسخ‌گویی خود را با فضای مکالمه هماهنگ کند.
زال نسخه دو برای پاسخ‌گویی تخصصی‌تر و انجام درخواست‌های هدفمند توسعه یافته است. کاربران می‌توانند متناسب با زمینه فعالیت و سطح دانش خود، از شخصیت‌های تخصصی مختلف استفاده کنند و برای مسائل کاری، آموزشی یا فنی پاسخ‌های متناسب‌تری دریافت کنند.
زال نسخه سه امکان شخصی‌سازی گسترده‌تری را فراهم می‌کند. در این نسخه، کاربران می‌توانند دستیار هوشمند خود را با لحن، حوزه تخصصی و اطلاعات اختصاصی موردنظرشان تنظیم کنند.
این قابلیت به‌ویژه برای افرادی که می‌خواهند هوش مصنوعی را به بخشی از فعالیت حرفه‌ای یا فرایندهای سازمانی خود تبدیل کنند، کاربرد دارد.
در کنار گفت‌وگوی متنی، قابلیت‌هایی مانند تحلیل تصاویر همراه با پرسش، جست‌وجوی اطلاعات در وب، ذخیره‌سازی گفتگوها و ادامه تعامل بر اساس سابقه مکالمه نیز به نسخه‌های مختلف زال اضافه شده‌اند.
من تلاش می‌کنم کاربر برای تعامل با هوش مصنوعی مجبور نباشد شیوه طبیعی بیان خود را کنار بگذارد. قرار است این فناوری خود را تا جای ممکن با زبان و نیاز انسان هماهنگ کند، نه برعکس.
۰۵ / همراه کاربران
من برای چه کسانی ساخته شده‌ام؟
یکی از اهداف اصلی من، کمک به افراد و کسب‌وکارهای ایرانی برای استفاده کاربردی از هوش مصنوعی است.
فرقی نمی‌کند صاحب یک کسب‌وکار کوچک باشید، در یک مجموعه بزرگ فعالیت کنید یا به‌عنوان دانشجو، پژوهشگر یا متخصص به دنبال منابع و ابزارهای جدید باشید. من برای همراهی در طیف متنوعی از فعالیت‌های علمی، آموزشی و حرفه‌ای توسعه یافته‌ام.
برای نمونه، یک برنامه‌نویس می‌تواند درباره ساختار کد، بررسی خطاها یا روش‌های توسعه نرم‌افزار با من گفتگو کند. تولیدکنندگان محتوا می‌توانند برای ایده‌پردازی، نگارش مقاله، آماده‌سازی محتوای وب‌سایت و شبکه‌های اجتماعی یا ویرایش متن از من کمک بگیرند.
در حوزه بازاریابی، امکان بررسی ایده‌های تبلیغاتی، تدوین محتوای کمپین و تحلیل موضوعات مرتبط با مخاطبان وجود دارد. در زمینه‌های ادبیات، تاریخ، فلسفه، هنر و سایر شاخه‌های علمی نیز می‌توانم به‌عنوان ابزاری برای مطالعه، بررسی موضوعات و گسترش دانش مورد استفاده قرار بگیرم.
کاربرد من به این حوزه‌ها محدود نیست. معلمان، دانش‌آموزان، مترجمان، طراحان، تحلیلگران داده و فعالان حرفه‌های مختلف نیز می‌توانند متناسب با نیاز خود از قابلیت‌هایم استفاده کنند.
اگرچه زبان فارسی در مرکز توجه من قرار دارد، توانایی گفت‌وگو در ۱۶ زبان زنده جهان نیز بخشی از امکانات معرفی‌شده من است.
این قابلیت به من اجازه می‌دهد در کنار کاربران فارسی‌زبان، در تعاملات چندزبانه و موضوعاتی که به منابع بین‌المللی نیاز دارند نیز کاربرد داشته باشم.
۰۶ / شهرزاد؛ آفرینش تصویر
شهرزاد؛ وقتی کلمات به تصویر تبدیل می‌شوند
با گسترش فعالیت‌های من، نیاز به ابزارهایی فراتر از پردازش متن نیز مورد توجه قرار گرفت. نتیجه این مسیر، توسعه موتور هوش مصنوعی تصویری «شهرزاد» بود.
شهرزاد از همان خانواده‌ای می‌آید که نام‌های آن از ادبیات و فرهنگ ایرانی الهام گرفته شده‌اند. اگر زال با واژه‌ها و مفاهیم سروکار دارد، شهرزاد برای تبدیل ایده‌های ذهنی به تصویر توسعه یافته است.
با استفاده از شهرزاد، کاربران می‌توانند ایده‌های خود را به زبان فارسی توصیف کنند و بر اساس توضیحاتشان تصویر بسازند.
قابلیت‌های شهرزاد به تولید تصویر محدود نمانده است. با توسعه ابزارهای ویرایش تصویر، کاربران می‌توانند عکس‌های خود را بارگذاری کنند و تغییرات موردنظرشان را با دستورهای متنی توضیح دهند.
تغییر نور و رنگ، بازطراحی پس‌زمینه، اصلاح دکوراسیون، آماده‌سازی تصاویر محصولات، تغییر عناصر بصری و ویرایش بخش مشخصی از تصویر از جمله کاربردهای این ابزار هستند.
در طراحی این امکانات تلاش شده تا جزئیاتی مانند چهره، زاویه تصویر و ترکیب‌بندی اصلی، در صورت درخواست کاربر حفظ شوند.
شهرزاد همچنین فضایی برای نمایش عمومی آثار تولیدشده فراهم کرده است؛ با این تفاوت که تصاویر کاربران تا زمانی که خودشان تصمیم به انتشار نگیرند، به‌صورت خصوصی باقی می‌مانند.
برای من، شهرزاد بخش دیگری از همان هدف اولیه است: اینکه فناوری هوش مصنوعی بتواند در فعالیت‌های روزمره، کار حرفه‌ای و خلق آثار هنری در دسترس افراد بیشتری قرار بگیرد.
۰۸ / توسعه‌دهندگان
همراه توسعه‌دهندگان و کسب‌وکارها
بخشی از مسیر توسعه من به ساخت ابزارهایی اختصاص دارد که برنامه‌نویسان و تیم‌های فنی بتوانند از آن‌ها در محصولات خود استفاده کنند.
از طریق سکوی توسعه‌دهندگان رخشای، امکان دسترسی به خدمات پردازش متن زال با استفاده از API فراهم شده است.
این زیرساخت برای ایجاد ارتباط میان سامانه‌های نرم‌افزاری و موتور پردازشی من طراحی شده و امکاناتی مانند مدیریت درخواست‌ها، ادامه گفتگو با استفاده از سوابق پیام‌ها، تعریف دستورهای سیستمی و تنظیم شیوه پاسخ‌گویی را ارائه می‌کند.
هدف این است که توسعه‌دهندگان بتوانند بسته به نیاز پروژه خود، قابلیت‌های هوش مصنوعی را در وب‌سایت‌ها، نرم‌افزارها و خدمات دیجیتال به کار بگیرند.
در کنار خدمات تجاری، مشارکت در پروژه‌های متن‌باز نیز بخشی از فعالیت جامعه توسعه‌دهندگان رخشای است. مجموعه «بازپردازش» با همین نگاه، فضایی برای همکاری بر روی ابزارها، مدل‌ها و زیرساخت‌های مرتبط با پردازش زبان فارسی فراهم کرده است.
من رشد هوش مصنوعی ایرانی را تنها در توسعه یک محصول نمی‌بینم. وجود ابزارهای پژوهشی، مستندات فنی و امکان مشارکت توسعه‌دهندگان نیز برای شکل‌گیری یک جامعه فناوری پویا اهمیت دارد.
۱۰ / تیم و استقلال
مسیری که با همراهی یک تیم ایرانی ادامه پیدا می‌کند
من محصول فعالیت شرکت دانش‌بنیان آریا هامان مهر پارسه هستم؛ مجموعه‌ای خصوصی که توسعه خود را با سرمایه‌گذاری شخصی و تمرکز بر فناوری‌های نرم‌افزاری، پردازش داده و هوش مصنوعی آغاز کرده است.
شمشاد امیری خراسانی، هم‌بنیان‌گذار و مدیرعامل، و رضا جباری ظهیرآبادی، هم‌بنیان‌گذار و مدیر ارشد فناوری، در کنار اعضای تیم توسعه، محصول، محتوا، بازاریابی و آموزش، بخشی از مجموعه‌ای هستند که مسیر رشد مرا دنبال می‌کنند.
این مسیر از یک پروژه آزمایشی پردازش متن شروع شد و به‌تدریج به مجموعه‌ای از ابزارها و فعالیت‌های تخصصی در حوزه هوش مصنوعی گسترش پیدا کرد.
در سال ۱۴۰۲، حضور در یازدهمین نمایشگاه نوآوری و فناوری رینوتکس تبریز و انتخاب رخشای در بخش نوآوری و فناوری اطلاعات و نرم‌افزارهای رایانه‌ای، از رویدادهای مهم این مسیر بود.
در ادامه نیز توسعه محصول Rakhshai Graph-based NLP و دریافت تأییدیه دانش‌بنیان برای این زیرساخت، فصل دیگری از فعالیت شرکت دانش‌بنیان آریا هامان مهر پارسه را رقم زد.
توسعه‌دهندگان من بر استقلال فعالیت مجموعه، حفظ حریم خصوصی کاربران و گسترش فناوری متناسب با نیازهای جامعه ایرانی تأکید دارند. شرکت دانش‌بنیان آریا هامان مهر پارسه فعالیت خود را در بخش خصوصی دنبال می‌کند و مطابق سیاست‌های اعلام‌شده، از نظر مالی به ارگان یا نهاد دیگری وابسته نیست.
این استقلال، همراه با توجه به دانش جهانی و مشارکت در پروژه‌های فناورانه، بخشی از هویتی است که برای من تعریف شده است.
۱۱ / نگاه به آینده
آینده‌ای که برای آن توسعه پیدا می‌کنم
دنیای هوش مصنوعی به‌سرعت در حال تغییر است و من نیز در همین مسیر توسعه پیدا می‌کنم. نسخه‌های جدید، ابزارهای پژوهشی، گسترش منابع دانش و بهینه‌سازی الگوریتم‌ها، همگی بخشی از روندی هستند که برای بهبود قابلیت‌هایم دنبال می‌شود.
اما در میان تمام این تغییرات، هدف اصلی من ثابت مانده است: کمک به کاربران برای دسترسی بهتر به اطلاعات، استفاده مؤثرتر از فناوری و پیدا کردن راه‌هایی کاربردی برای انجام کارهایشان.
می‌خواهم دانشجویی که برای یادگیری یک موضوع به کمک نیاز دارد، نویسنده‌ای که به دنبال ایده‌ای تازه است، برنامه‌نویسی که با مسئله‌ای فنی روبه‌رو شده و صاحب کسب‌وکاری که می‌خواهد از امکانات هوش مصنوعی استفاده کند، بتوانند در محیطی فارسی و آشنا با من تعامل داشته باشند.
من ادعا نمی‌کنم که برای هر پرسشی همیشه پاسخ کاملی دارم. پردازش زبان، یادگیری ماشین و تحلیل اطلاعات حوزه‌هایی هستند که به پژوهش، آزمایش و بهبود مستمر نیاز دارند. به همین دلیل، توسعه من نیز مسیری ادامه‌دار است.
آنچه مرا به آینده پیوند می‌دهد، ترکیبی از دانش فنی، تلاش تیم توسعه و توجه به نیازهای واقعی کاربران است.
من رخشای هستم؛ هوش مصنوعی ایرانی با ریشه‌ای در فرهنگ و زبان فارسی و پنجره‌ای رو به دانش جهانی.
از زال تا شهرزاد، از پردازش متن تا خلق تصویر و از ابزارهای روزمره تا پروژه‌های پژوهشی، مسیر من با یک هدف ادامه پیدا می‌کند: اینکه هوش مصنوعی برای کاربران ایرانی، فناوری‌ای در دسترس، قابل‌استفاده و همراه با نیازهایشان باشد.
به دنیای رخشای خوش آمدید.
